Het gelijk van rechts

`

Margaret Mead (1901-1978) is een van de meest geciteerde antropologen van de twintigste eeuw. Generaties studenten in de antropologie, maar ook in de psychologie en sociologie, kregen les uit handboeken waarin haar werk lovend werd besproken.

Margaret Mead was een student van Franz Boas, de vader van de culturele antropologie. Boas bouwde niet alleen een vakgebied op; hij bestreed ook het bestaansrecht van andere vakgebieden. Zo beschouwde hij het idee dat intelligentieverschillen tussen individuen of tussen etnische groepen mogelijk een genetische basis hadden, als niet alleen onjuist maar ook moreel verwerpelijk. Lees ook: margaret-mead-de-mythes-en-de-erfenis-van-haar-werk/

Wat hem betreft was zelfs onderzoek naar de erfelijke achtergrond van individuele of groepsverschillen taboe. Mead deelde het engagement van haar leermeester. Haar afstudeerscriptie ging over omgevingsinvloeden op het IQ van Italiaanse immigranten. In 1940 schreef zij, samen met Gene Weltfish, ook een promovendus van Boas, een politiek pamflet waarin zij stelde dat het begrip ras een sociale constructie is, uitgevonden door een heersende klasse met een blanke huid met de bedoeling om uitbuiting en onderdrukking van mensen met een donkere huid te rechtvaardigen.

Het promotieonderzoek van Mead ging over het opgroeien in een exotische cultuur en vormde de basis voor haar bestseller uit 1928: Coming of Age in Samoa. In het voorwoord schreef haar promotor Boas dat het onderzoek bedoeld was om aan te tonen dat “veel van wat wij aan de menselijke natuur toeschrijven, niet meer is dan een reactie op de beperkingen die onze cultuur ons oplegt”.

auteur: Marcel Roele
datum: 13 februari 2003
website: MeerVrijheid

Mead had ontdekt dat er op Samoa geen stress, puberteitsproblemen, streberigheid, onderdrukking van andersdenkenden, geweld of oorlog bestonden. Kinderen die voorlijk waren, werden afgeremd; hun ambities werden niet aangemoedigd. Het tempo waarin kinderen leerden was aangepast aan dat van de langzaamste individuen. Zo kregen individualisme en rivaliteit geen kans en werd ware gelijkheid bereikt.

Gevoelens van liefde en haat, jaloezie en wraak, verdriet en rouw zijn volgens Mead op Samoa veel vluchtiger dan bij ons in het Westen. Platonische liefde bestaat niet op Samoa: alle relaties tussen mannen en vrouwen zijn seksuele relaties. Er is geen sprake van een sterke emotionele binding, diepgaande affectie of romantiek. De mannen gaan vreemd, maar ook de vrouwen kunnen naar believen minnaars nemen. De Westerse romantische liefde, die zich kenmerkt door intens verlangen en bezitterigheid, is onbekend op Samoa. Dat komt omdat de Samoanen op seksueel gebied bevrijd zijn: ze hoeven niet te verlangen, want ze kunnen zich naar hartelust uitleven. Ze gunnen de ander dezelfde vrijheid, want ze hebben geleerd zich te onthechten.

Mead meende dat wij heel wat van de Samoanen kunnen leren. Dankzij hun superieure cultuur hebben zij geen last van de neurosen die ons westerlingen zo massaal plagen. Frigiditeit en impotentie komen er niet voor. Ook verkrachting bestaat niet op Samoa. Volgens Mead was de geestelijke gezondheid van de Samoanen er mede aan te danken dat zij niet in kleinburgerlijke gezinnetjes leven met een benauwende band tussen ouders en kinderen maar in een uitgebreid huishouden, een soort commune of woongroep, met een groot aantal volwassenen en kinderen.

Sex en temperament
In 1931 vertrok Mead samen met de antropoloog Reo Fortune, haar tweede echtgenoot, naar Papoea Nieuw-Guinea voor haar tweede grote onderzoek. Zij bezochten de Arapesh in de bergen en de Mundugumor aan de Yuat-rivier. In 1933 kwamen zij hun Engelse collega Gregory Bateson tegen, die hen meenam naar de Chambri (ook wel Tchambuli genoemd) die wonen op een eiland in een meer dichtbij de Sepik-rivier. Mead koos Bateson als haar derde echtgenoot en publiceerde in 1935 haar boek Sex and Temperament in Three Primitive Societies.

Mead wilde in dit boek laten zien hoe sekserollen willekeurig van samenleving tot samenleving verschillen. Zij sprak de hoop uit dat zij bij de lezers de “kritische fantasie, die wordt gehandicapt door de Europese culturele traditie” kon bevrijden.

Bij de Chambri ontdekte Mead: “…dat de vrouwen de werkelijke machtsposities bekleden. Er is sprake van een omkering van de seksuele attitudes van onze cultuur: de vrouw is de dominante, onpersoonlijke manager en de man is minder verantwoordelijk en sterk emotioneel afhankelijk.”

De Chambri-vrouwen visten, weefden klamboes en dreven op assertieve wijze handel met naburige volkeren die sago verbouwden. De mannen maakten zich op, schilderden en dansten. Als de mannen psychische problemen kregen door hun lege bestaantje, werden ze door hun echtgenotes van geld voorzien om zichzelf te verwennen met mooie spulletjes.

Mead concludeerde dat de eigenschappen die volgens ons Westerlingen typisch mannelijk of typisch vrouwelijk zijn willekeurig toebedeeld kunnen worden aan een van beide geslachten: “We zijn gedwongen om vast te stellen dat de menselijke natuur ongelofelijk kneedbaar is en zich perfect en op radicaal verschillende wijzen kan aanpassen aan contrasterende culturele condities. (…) De leden van een van beide of beide geslachten kunnen, met meer of minder succes al naar gelang de persoon, zodanig worden opgevoed dat ze in de buurt komen van ieder willekeurig temperament.”

Mead beschreef de Arapesh als vreedzaam en de Mundugumor als oorlogszuchtig en legde uit dat het verschil kwam doordat de Arapesh hun kinderen teder en de Mundugumor hun kinderen hardvochtig opvoeden. De mannen van de Arapesh zijn volgens Mead zachtaardig en naar de normen van de Westerse culturele traditie verwijfd.

Derek Freeman
Mead schreef echter geen wetenschappelijke studies maar utopieën over nobele wilden, een verloren paradijs, de maakbare mens en de fundamentele gelijkheid van mensen, ongeacht gender of huidskleur. Haar studies waren slechts losjes op de werkelijkheid gebaseerd. De mannelijke Arapesh, die door Mead als mietjes werden afgeschilderd, waren in de jaren dertig zeer actief als koppensnellers. De mannen vochten, waren eigenaren van de vrouwen en lieten al het huishoudelijk werk en het overgrote deel van de zorg voor de kinderen aan de vrouwen over. Zo was het niet alleen bij de Arapesh geregeld, maar ook bij de Mundugumor en de Chambri.

Deborah Gewertz bezocht de Chambri in de jaren zeventig en raadpleegde bronnen over hun cultuur die teruggingen tot 1850. Zij concludeerde dat de Chambri eigenlijk niet veel verschillen van veel traditionele Afrikaanse landbouwculturen. Ook in Afrika verdient de vrouw vaak de kost: zij bewerkt het land, dat eigendom is van haar echtgenoot. Als het land meer opbrengt dan voor het voeden en huisvesten van het gezin nodig is, koopt de man van de winst een extra stukje grond en een nieuwe echtgenote. De handel in vrouwen en land is onderdeel van het politieke spel en politiek is strikt een mannenzaak.

De Chambri-mannen kunnen ook meerdere vrouwen kopen. De echtgenotes en dochters werken voor het gezinshoofd en dragen de opbrengsten van hun arbeid aan hem over. Opstandige vrouwen worden door hun mannen geslagen. Bezittingen worden via de mannelijke lijn geërfd zodat de zonen van een rijke vader zich al vroeg in hun carrière meerdere vrouwen kunnen veroorloven.

Traditioneel domineerden de Chambri het naburige volk van akkerbouwers en Chambri mannen kochten daar vaak vrouwen. Raszuivere Chambri-vrouwen gedroegen zich tegenover de mannen van het buurvolk assertief, zoals Mead had geconstateerd. Dit is evenmin een teken van vrouwenemancipatie als het dominante gedrag van blanke vrouwen jegens zwarte mannen in Zuid-Afrika ten tijde van de apartheid.

Van sommige andere stammen hadden de Chambri meer te duchten. Toen Mead de Chambri bezocht waren ze nog maar net teruggekeerd op hun eiland na een verpletterende nederlaag in een oorlog tegen een naburig vissersvolk. Alle heilige objecten die de Chambri bij hun ceremoniën gebruikten, waren door de vijand verbrand. Het herstel van de totems en de inwijding daarvan door middel van een rituele dans was een mannenzaak. Mannen die hun gezicht mochten beschilderen, gaven daarmee aan dat zij een tegenstander in een gevecht hadden gedood. Het was een kenmerk van machoheldendom, niet de verwijfde make-up waar Mead het voor hield. Zij zag het decoreren van voorwerpen en het dansen als een teken dat de activiteiten van de Chambri-mannen overeenkwamen met die van Victoriaanse huisvrouwen, die de tijd doodden met borduurwerk en pianospel. Bij de Chambri had het artistieke gedoe echter een belangrijke religieuze en politieke functie en vrouwen waren daarvan buitengesloten.

De grondigste debunking van Meads onderzoek in Samoa werd verricht door de Australische antropoloog Derek Freeman. Freemans onderzoek omspande een periode van veertig jaar. In die tijd bracht hij diverse bezoeken aan Samoa; de langdurigste in de jaren veertig en zestig. In totaliteit woonde hij er zes jaar. Mead had negen maanden op Samoa doorgebracht, logerend bij blanken in een comfortabel huis. Freeman woonde temidden van de plaatselijke bevolking. Mead kende de taal niet; Freeman wel. Mead had niet de in haar tijd al beschikbare rapporten, archieven en studies geraadpleegd over het leven op Samoa vanaf het begin van de negentiende eeuw. Zij sprak niet met jongens of volwassenen. Haar belangrijkste informanten waren een paar pubermeisjes, die sindsdien verklaard hebben haar voor de lol allerlei sterke verhalen verteld te hebben. Mead keerde nooit meer terug naar de eilandengroep om haar gegevens te verifiëren, ook al werd zij er al spoedig op gewezen dat haar bevindingen strijdig waren met die van andere onderzoekers.

Freeman stelde vast dat Samoa een zeer autoritaire, hiërarchische en patriarchale maatschappij is. De hoofdmannen verwekken er de overgrote meerderheid van de kinderen. Lijfstraffen zijn normaal onderdeel van de opvoeding en worden daarnaast gebruikt om volwassenen in het gareel te houden. Beleefdheid, gehoorzaamheid en onderdanigheid tegenover hooggeplaatsten worden er van jongs af aan in geramd.

Samoa kent een hoge criminaliteit, vooral onder adolescenten. Als men rekening houdt met de omvang van de bevolking, is het aantal verkrachtingen er tien keer zo hoog als in Nederland en twee keer zo hoog als in de Verenigde Staten. Al in negentiende-eeuwse beschrijvingen van het leven op Samoa wordt verkrachting een algemeen verschijnsel genoemd. In de tijd dat Mead Samoa door haar roze bril bekeek was verkrachting er op twee na de frequentste misdaad.

Freeman presenteerde de resultaten van zijn veertigjarig onderzoek in 1983 in zijn boek Margaret Mead and Samoa: The Making and Unmaking of an Anthropological Myth. Het antropologisch establishment was er niet blij mee. De Northeastern Anthropological Association en de American Anthropological Association namen moties aan waarin Freemans onderzoek als `onwetenschappelijk’ van de hand werd gewezen en zijn uitgever, Harvard University Press, en de tijdschriften The New York Times en Science 83 werden veroordeeld wegens de publiciteit die ze Freemans boek hadden gegeven.

Boasianen
Waarom schaarde het antropologische establishment zich achter een sprookjesvertelster

Leesbril
Dineke van Kooten

door: Dineke van Kooten

Gepubliceerd in: 6 april, 2025

23 min lezen

Dit artikel heeft de volgende tag(s):

Politiek en Maatschappij

Inzichten

Gerelateerde artikelen

Man-vrouw
De kracht van verbondenheid
Ik was onlangs op een congres en ik keek: de spreker was daar samen met zijn vrouw. Wat mij raakte, was de eenheid die ik tussen hen voelde. Hij stond daar niet alleen. Naast zijn uitgesproken onderbouwde visie werd ik ook geraakt door de kracht van hun verbondenheid. Het opvallendste aan die waarneming is één zin: hij stond daar niet alleen. Ik die hem niet kende, zag hem spreken en merkte iets op tussen twee mensen. Wat ik zag, zat dus niet in
Man-vrouw
Waar je werkelijk gezien wordt
De rangorde Begin oktober verscheen Vriendschap van socioloog Beate Völker, met als ondertitel: alles over de belangrijkste relatie in ons leven. In het Nederlands Dagblad zegt ze het nog scherper. (https://www.nd.nl/nieuws/nederland/1335497/vriendschap-is-voor-de-samenleving-belangrijker-dan-het-huwel) Voor de samenleving is vriendschap belangrijker dan het huwelijk, omdat een huwelijk ‘veel minder zicht biedt op andere perspectieven’. In een vr
Dineke
Sara lachte
Twintig jaar na de kapel in Gent Langs het water Een paar weken geleden ging ik drie dagen alleen weg met de camper. Ik zocht plekken aan de waterkant, maar reed ze voorbij, de een na de ander. Bij elke plek kwam dezelfde vraag: hier, of verderop? Verderop was het misschien mooier, of stiller, of minder in het zicht. Ik reed door tot ik mezelf dwong de motor uit te zetten. Toen zat ik daar, en wist niet wat ik moest doen. Moest. Het woord staat e

Verder

Waar wil je beginnen?

Lees verder in een van de boeken, kom naar een programma of verdiepingsdag, of krijg nieuwe artikelen en podcasts in je mailbox.

Bekijk de programma's Koop een boek