De Bergrede

`

De ‘Bergrede’ is een centrale tekst in bijbel en christendom – zo niet de centrale tekst. De radicale strekking van de boodschap die de Bergrede uitdraagt heeft kerk en theologie altijd voor grote problemen geplaatst. De uitleg en interpretatie van de drie hoofdstukken uit het evangelie van Mattheüs is dan ook steeds gepaard gegaan met misverstanden en compromissen.

auteur: Paul Smits
website: http://www.paulgsmits.nl/437828887

Maar, zegt Drewermann, geen enkele uitspraak van de Bergrede kan opgevat worden als een eis, een morele opdracht, als iets wat moet, een verordening, als een nieuwe wet. Jezus beoogt niet een nieuwe wet te geven, in onderscheid tot de wet van Mozes. Integendeel: hij kondigt de vrijheid aan. Hij wil ‘slechts’ beschrijven hoe mensen kunnen leven die ophouden te vechten voor hun vermeende recht, maar die in het goede en in de genade een wijdere horizon gevonden hebben, als mensen die ‘herschapen’ zijn.
Met andere woorden: Jezus’ woorden moeten therapeutisch opgevat worden en niet wettisch, bevrijdend en niet moraliserend, vernieuwend en niet restauratief. De Bergrede is bovendien niet gericht tot degenen die in kerk en wereld de toon aangeven. Het uitgangspunt van alle traditionele ethiek appelleert aan het zijn, het kunnen en het hebben van mensen. Maar het is juist dit uitgangspunt dat er onontkoombaar toe leidt dat al die mensen die niets zijn, niets kunnen en niets hebben buitengesloten worden. Dat leidt in plaats van tot gelijkheid van alle mensen voor God tot een tweedeling, zowel in de mens zelf, psychisch, als tussen mensen onderling, sociaal. Een echt ‘goddelijke’, een echt ‘menselijke’ ethiek behoort dus, zegt Drewermann, haar uitgangspunt niet te nemen in zijn en behoren, in kunnen en moeten, maar juist aan de andere kant: bij het niet-zijn, het niet-kunnen en niet-hebben – dus bij de vrijspraak, de genade.
Drewermann gaat op allerlei manieren in tegen de traditie. Hij benadrukt dat de Bergrede juist als boodschap van de vrijheid geen vrijblijvende goede raad bevat, maar het fundament is voor een ethiek die zich teweer stelt tegen het onmenselijke, een ethiek die nu noodzakelijker is dan ooit.

een deel van het voorwoord uit DE BERGREDE van Eugen Drewermann


De Bergrede
De maatstaven van de Bergrede zijn niet gemakkelijk haalbaar
maar ook weer niet totaal onhaalbaar.
Als je zegt dat het onhaalbaar is
dan ontken je de bedoeling van de Bergrede.
Als je het daarentegen weer voor iedereen haalbaar acht
dan negeer je weer de werkelijkheid van de menselijke zwakheden
Ze zijn alleen maar haalbaar voor diegenen
die de nieuwe geboorte ervaren hebben,
waarvan Jezus aan Nicodemus uitlegde
dat het de onmisbare voorwaarde was
om het Domein van God te zien en binnen te gaan.
Want de rechtvaardigheid die Jezus in de Bergrede benoemt
is een innerlijke rechtvaardigheid.
Hoewel het uitwendig blijkt en
zichtbaar wordt in woorden, daden en relaties,
blijft het in essentie een rechtvaardigheid van het hart.

John Stott met kleine aanpassingen van Paul G Smits


De zaligsprekingen
Na een omschrijving van het beeld, de omstandigheden, in Mattheüs 5:1-2, begint Jezus met de over bekende zaligsprekingen.

Mattheüs 5:1-2
Toen hij de mensenmassa zag, ging hij de berg op. Daar ging hij zitten met zijn leerlingen om zich heen. Hij nam het woord en onderrichtte hen.

Mattheüs beschrijft dat Jezus een berg op ging. Het verhevene van een berg kennen we van meerdere plaatsen in het OT. Een berg als plaats van de verkondiging van Gods wil heeft een niet te verwaarlozen achtergrond in de geschiedenis van Mozes op de berg Horeb (Ex.19:24). Het is niet toevallig en kan op het vervullingskarakter van de Godsopenbaring in Jezus wijzen, wanneer hier een grote verzameling uit het volk samen met zijn discipelen mee de berg beklimt.

Mattheüs 5:3-12 NBV
3 Gelukkig wie nederig van hart zijn, want voor hen is het koninkrijk van de hemel.
4 Gelukkig de treurenden, want zij zullen getroost worden.
5 Gelukkig de zachtmoedigen, want zij zullen het land bezitten.
6 Gelukkig wie hongeren en dorsten naar gerechtigheid, want zij zullen verzadigd worden.
7 Gelukkig de barmhartigen, want zij zullen barmhartigheid ondervinden.
8 Gelukkig wie zuiver van hart zijn, want zij zullen God zien.
9 Gelukkig de vredestichters, want zij zullen kinderen van God genoemd worden.
10 Gelukkig wie vanwege de gerechtigheid vervolgd worden, want voor hen is het koninkrijk van de hemel.
11Gelukkig zijn jullie wanneer ze je omwille van mij uitschelden, vervolgen en van allerlei kwaad betichten.
12 Verheug je en juich, want je zult rijkelijk worden beloond in de hemel; zo immers vervolgden ze vóór jullie de profeten.

Mattheüs 5:3-12 Statenvertaling
3 Zalig zijn de armen van geest; want hunner is het Koninkrijk der hemelen.
4 Zalig zijn die treuren; want zij zullen vertroost worden.
5 Zalig zijn de zachtmoedigen; want zij zullen het aardrijk beërven.
6 Zalig zijn die hongeren en dorsten naar de gerechtigheid; want zij zullen verzadigd worden.
7 Zalig zijn de barmhartigen; want hun zal barmhartigheid geschieden.
8 Zalig zijn de reinen van hart; want zij zullen God zien.
9 Zalig zijn de vreedzamen; want zij zullen Gods kinderen genaamd worden.
10 Zalig zijn die vervolgd worden om der gerechtigheid wil; want hunner is het Koninkrijk der hemelen.
11 Zalig zijt gij, als u de mensen smaden, en vervolgen, en liegende alle kwaad tegen u spreken, om Mijnentwil.
12 Verblijdt en verheugt u; want uw loon is groot in de hemelen; want alzo hebben zij vervolgd de profeten, die voor u geweest zijn.

In dit gedeelte spreekt Jezus negen keer het ‘zalig’ (gelukkig) uit. Vers 10 en 11 horen eigenlijk bij elkaar zodat er acht verschillende zaligsprekingen zijn. De eerste vraag die hier naar voren komt is: Wat wordt er bedoeld ‘zalig’? Het Griekse woord ‘makarios’ kan vertaald worden met ‘gelukkig’. Omdat ‘gelukkig zijn’ een gevoelstoestand is en zeer aan schommelingen onderhevig is. Het gaat er hier meer om wat God zegt dat ze zijn: ze zijn zalig en ze zijn gezegend (ook al ‘voelen’ ze dit niet altijd). Een betere verklaring is daarom ook: ‘gelukkig te prijzen’. Het is de blijdschap, het geluk, dat diegene bezit, die part heeft aan Gods ‘zaligheid’.

De zaligsprekingen zijn geen losse reeks van spreuken, er zit volgorde in. Het is ook niet toevallig dat de zaligsprekingen beginnen met:
Zalig zijn de armen van geest; want hunner is het Koninkrijk der hemelen. (Statenvertaling)
Gelukkig wie nederig van hart zijn, want voor hen is het koninkrijk van de hemel. (NBV)

Wat wordt er bedoeld met; arm van geest of nederig van hart zijn? (vers 3)
Onder “arm” kan in beide testamenten een brede reeks aan betekenissen gelezen worden. Het Oude Testament gebruikt vijf verschillende woorden uit de Hebreeuwse taal, terwijl het Nieuwe Testament er twee vanuit de Griekse taal gebruikt. Deze zeven zijn echter in een groot aantal Nederlandse woorden vertaald. Behalve dat ze armoede beschrijven, komen ze ook voor in een verband die duidt op onderdrukking, nederigheid, weerloos zijn, lijden, behoeftig zijn, zwak, mager, laag, afhankelijk en in sociaal opzicht minderwaardig.

Arm van geest heeft ook niet te maken met het gewoon ‘arm’ zijn in economische zin. Sommigen hebben gemeend dat Luk. 6:20: “Gelukkig jullie die arm zijn, want van jullie is het koninkrijk van God” (dus zonder ‘van geest’), aangeeft waarom het werkelijk gaat en dat Matteüs deze uitspraak vergeestelijk heeft. De rijken zouden er dan ‘automatisch’ slecht aan toe zijn (Luk. 6:24 en 25). Toch is dit eveneens niet bijbels te funderen. Arm zijn, in economische zin, is geen voorwaarde om geestelijk gezegend te worden (zie ook Spr. 30:8) terwijl rijkdom niet noodzakelijk een beletsel is om bij de Heer te horen. Abraham, Job en Jozef van Arimathea waren ‘rechtvaardigen’ in bijbelse zin en tegelijk rijk in materiële zin.

Ook Jezus was, in zekere zin, arm van geest. Niet in de zin dat Hij van zichzelf wist dat Hij geestelijk bankroet was, dat zeker niet. Wel in de zin dat Hij zich afhankelijk wist van de Vader.”Ik kan van Mijzelf niets doen” (Joh. 5:30, 5:19) en Joh. 8:28. Zie verder ook Joh. 14:10. “Geloof je niet dat ik in de Vader ben, en dat de Vader in mij is? Wat ik tegen jullie zeg, zeg ik niet op eigen gezag, maar op gezag van de Vader die in mij woont en door mij werkt.”

Wat een belangrijke les ligt hierin voor iedere christen!

Wat wordt er bedoeld met; gelukkig de treurenden? (vers 4)
Treuren, verdriet of berouw is niet iets goeds in zichzelf. Wat eraan in beginsel ligt, gecombineerd met wat eruit voortkomt, dat is waar het om gaat. 2 Corinthiërs 7:10 ; “Verdriet dat God geeft leidt tot inkeer die men nooit berouwt en tot redding; verdriet dat de wereld geeft leidt alleen maar tot de dood”, geeft ons dus een belangrijke sleutel. Het treuren dat Jezus onderwijst, is een belangrijke geestelijke bestanddeel van goddelijk berouw dat leidt tot of helpt in het voortbrengen van het overvloedige leven (Joh 10:10).

De zaligspreking geldt dus zeker niet voor alle treurenden en voor wat voor soort verdriet dan ook. Gezien de samenhang waarin het geheel staat moeten we eerder denken aan treuren over je eigen zonden en die van anderen. Het leven van een christen is zeker niet één en al vreugde ook al willen sommigen dat wel eens doen geloven (en ook niet één en al somberheid, ook dit is een valse houding). Als we vervuld zijn met de Heilige Geest dan zal de Geest in ons ook verdriet bewerken over de zondige toestand van de wereld om ons heen en ook van tijd tot tijd over de zonde in ons eigen leven. Als christen kennen we dit verdriet te weinig. Gebrek aan bewogenheid is een nood in de levens van veel christenen.

Paulus wist wat het was om gelovigen onder tranen terecht te wijzen (Hand. 20:31) en hij schreef ook ‘wenende’ dat velen nu wandelen als vijanden van het kruis van Christus (Fil. 3:18). Zo zijn er nog veel meer voorbeelden te geven van treuren naar de wil van God. De belofte voor deze treurenden is: zij zullen vertroost worden. In deze wereld zullen ze al genade en vrede ervaren door de aanwezigheid van de Heilige Geest.

Wat wordt er bedoeld met: Gelukkig de zachtmoedigen? (vers 5)
Wat is zachtmoedigheid? Jezus zegt van zichzelf dat Hij zachtmoedig en nederig van hart is (Matth. 11:29). Zachtmoedigheid is een door de Heilige Geest bewerkte innerlijke houding van de christen (vrucht van de Geest). Een zachtmoedige regeert niet grimmig bij kwaadaardige houdingen maar geeft de situatie over aan God, een andere tekst in dit verband is 1 Petr. 2:23. Zachtmoedigheid moet niet verward worden met ‘weekheid’ of ‘verlegenheid’. Jezus was beslist niet week of verlegen maar kon heel fier en fel optreden als de situatie dat vereiste. Denk maar eens aan de tempelreiniging (Matth. 21:12 en 13). Ook bij Paulus treffen we een fiere houding aan. Toen de hoofdlieden in Filippi Paulus en Silas onrechtvaardig behandeld hadden en op een gemakkelijke manier van hen af probeerden te komen liet Paulus dit niet toe! (Hand. 16:37). Zachtmoedigheid betekent nog niet dat je maar over je moet laten lopen. Het probleem bij sommige christenen is echter dat ze het verschil niet goed kennen tussen rebelleren tegen een bepaald onrecht en appelleren over een bepaald onrecht. Het eerste hoort absoluut niet bij een christen terwijl het tweede een plicht is.

Wat wordt er bedoeld met: Gelukkig wie hongeren en dorsten naar gerechtigheid? (vers 6)
We hebben al waargenomen dat er een opbouw in de zaligsprekingen is waar te nemen. De ‘poort’ is het arm van geest zijn dan is er een treuren over eigen zonden en die van anderen. Mede hierdoor komt er een zachtmoedige houding in het leven van een christen maar de opbouw is niet af als er geen hongeren en dorsten naar gerechtigheid is. Het is één ding om te treuren over (gedane) zonden en zachtmoedig te zijn maar het is iets anders om ook een diep verlangen naar ‘gerechtigheid’ te hebben. De enige manier voor een mens om rechtvaardige te worden in de zin zoals God dat bedoelt is als God hem rechtvaardig verklaart. Dit gebeurt als de zondaar tot geloof in Jezus komt. De zondaar ontvangt de gerechtigheid van Jezus als een gave. Toch is er nog een andere vorm van rechtvaardigheid die door wordt aangeduid als: morele rechtvaardigheid. Deze rechtvaardigheid heeft te maken met het rechtvaardig zijn in onze dagelijkse levenswandel dus met ons christelijk gedrag en karakter. Het is een innerlijke rechtvaardigheid van het hart die ons hele doen en laten beïnvloedt en naar deze rechtvaardigheid moeten we hongeren en dorsten. Dit laatste heeft alles te maken met onze heiliging (en het jagen ernaar). Dit is een levenslang proces, volgend op de rechtvaardigmaking, waarbij we steeds meer op Jezus gaan lijken. De vraag is of bij het hongeren en dorsten naar de gerechtigheid ook de sociale (economische) gerechtigheid bedoeld wordt. In onze wereld liggen, economisch gezien, heel wat verhoudingen scheef en als christen in een westers, rijk land kun je hier gemakkelijk aan voorbijgaan. Jezus had in Zijn bediening hier op aarde wel degelijk aandacht voor de materiële en de fysieke aspecten van het mens-zijn.

Wat wordt er bedoeld met: Gelukkig de barmhartigen? (vers 7)
De eerste drie zaligsprekingen hebben (voornamelijk) te maken met de houding van de christen t.o.v. God: arm van geest, treuren over zonden en een nederige (zachtmoedige) houding. Dit leidt tot hongeren en dorsten naar gerechtigheid en verzadigd worden. De volgende vier zaligsprekingen hebben (voornamelijk) te maken met de verhouding tot onze medemensen. Ze laten iets zien van het totaal veranderde karakter van de christen. Hij is barmhartig, rein van hart en een vredestichter. Tegelijkertijd veroorzaakt hij door zijn zuiverheid conflicten met anderen. Hij wordt een vervolgde om der gerechtigheid wil (vers 10 en 11).

God is rijk aan erbarming (Ef. 2:4) en wordt ook de Vader der barmhartigheden genoemd (2 Cor. 1:3). In 1 Tim. 1:2, 2 Tim. 1:2 en 2 Joh. 3 wordt de volgorde: genade, barmhartigheid en vrede aangetroffen. Deze volgorde is veelzeggend. In de eerste plaats is er een verschil tussen barmhartigheid en genade. Barmhartigheid beschrijft Gods houding t.o.v. de mens in nood terwijl genade Gods houding beschrijft t.o.v. de zondaar.

Jezus specificeert in de zaligspreking niet de groep mensen aan wie barmhartigheid bewezen zou moeten worden
De gelijkenis van de barmhartige Samaritaan (Luk. 10:25-37) laat zien dat het ook barmhartigheid ten opzichte van een vijand of geen landgenoot kan zijn.

Wat wordt er bedoeld met: Gelukkig wie zuiver van hart zijn? (vers 8)
In Spr. 20:9 wordt de vraag gesteld: Wie kan zeggen: “Ik heb mijn hart rein bewaard, ik ben rein van zonde?” Mogelijk dat je het antwoord: ‘niemand’ verwacht. Toch spreekt Jezus hier de reinen van hart zalig en dat geeft aan dat een rein hart wel degelijk tot de mogelijkheden behoort, het is zelfs zo dat Jezus dit zelfs bij Zijn volgelingen wil aantreffen.

Met het hart wordt in de Bijbel het centrum van de persoonlijkheid van de mens bedoeld. Wat er in ons hart is bepaalt ons doen en laten en als ons hart rein is dan zal onze levenswandel op orde zijn en aangenaam in Gods ogen.

De Bijbel heeft over het hart van de mens niet zoveel goeds te zeggen:
‒ Pred. 8:11: “….Omdat een slechte daad niet snel bestraft wordt, is een mensenhart maar al te snel tot het kwaad geneigd…”.
‒ Jer. 17:9: “Niets is zo onbetrouwbaar als het hart, onverbeterlijk is het..”.
‒ Matth. 15:19: “Want uit het hart komen boze overleggingen, moord, echtbreuk, hoererij, diefstal, leugenachtige getuigenissen, godslasteringen”.

Een bekende hoogleraar psychologie verwoordde het eens als volgt:
“De menselijke geest is een totaal amoreel mechanisme
aan zichzelf overgelaten, zal het de meest
veelsoortige en vreemdsoortige ideeën ontwikkelen;
de meest briljante en banale, subtiele en kinderachtige,
vergezochte en platvloerse”

Als het hart niet rein is, is het innerlijke leven niet op orde en dan is er onrust. We mogen dan God weer om reiniging vragen (specifieke zonden moeten wel beleden en nagelaten worden).
Voor de reinen van hart is de belofte: Zij zullen God zien. God die werkt in ons leven en in onze omstandigheden en zich ook aan ons hart openbaart.
Vanuit onze ervaring met God kunnen we ons ook niet voorstellen dat we God kunnen naderen met een onrein hart. Immers God kan niet toestaan dat er onreinheid in zijn domein is.

Wat wordt er bedoeld met: Gelukkig de vredestichters? (vers 9)
Wie zijn vredestichters? De V.N.? In zekere zin, ja! Toch geloof ik dat Jezus dit type vredestichters hier niet in de eerste plaats op het oog heeft. We hebben al eerder gezien dat de Bergrede voor zijn navolgers bestemd is en niet voor hen die de wedergeboorte niet ervaren hebben. De vredestichters zijn christenen, zij die zelf de vrede van God ontvangen hebben omdat ze met Hem verzoend zijn door het offer van Christus. Je kunt ook niet echt vrede uitdelen als je geen vrede ontvangen hebt. Iemand die niet wedergeboren is heeft geen vrede met God (Jes. 48:22) en kan dus ook geen echte vrede uitdelen.

We zien dat er een natuurlijke volgorde zit in de zaligsprekingen. Vredestichten komt na rein van hart omdat onreinheid in het hart een fundamentele belemmering is om verzoening te bewerken. In 2 Tim. 2 :22 (Ga de onstuimige verlangens uit de weg die jonge mensen eigen zijn, en streef naar rechtvaardigheid, trouw, liefde en vrede, samen met allen die oprecht de hulp van de Heer inroepen) roept Paulus Timoteüs op om te jagen naar…vrede met hen die de Heer aanroepen uit een rein hart. Je zult merken dat het niet altijd lukt om vrede te hebben met iedereen omdat de Geest weleens kan botsen met het vlees. Iemand die ‘vleselijk’ denkt, ook al is hij of zij dan misschien een gelovige, neemt ‘vleselijke’ standpunten in en het zal niet altijd lukken om met dergelijke mensen in vrede te blijven leven. In Rom. 12:18 zegt Paulus dan ook: Houdt zo mogelijk, voor zover het van u afhangt, vrede met alle mensen. Met andere woorden: onvrede is niet altijd vermijdbaar. Maar we zullen ons wel moeten inspannen om de vrede met anderen zoveel mogelijk te bewaren, vooral als christenen onder elkaar. Jezus zegt in Marcus 9:19 tot Zijn discipelen: Hebt zout in uzelf en houdt vrede onder elkander.

Vrede is een partje van de vrucht van de Geest (Gal. 5:22). In het leven met de Heer zal de vrede groeien, maar we hebben al gezien dat dit niet gebeurt zonder onze medewerking. God wil echter dat we verder gaan dan alleen maar vrede ontvangen en ons daarin verblijden. We moeten ook vredestichters worden en vrede uitdelen.

Wat is de belofte voor de vredestichters? Zij zullen kinderen Gods genoemd worden. In de grondtekst staat er zelfs: zonen Gods.

Wat wordt er bedoeld met; Gelukkig wie vanwege de gerechtigheid vervolgd worden, want voor hen is het koninkrijk van de hemel. (vers 10)
Gelukkig zijn jullie wanneer ze je omwille van mij uitschelden, vervolgen en van allerlei kwaad betichten.

Het waardesysteem van Jezus botst met het waardesysteem van de wereld. De ware christelijke cultuur is inderdaad een tegencultuur. Iemand uit de wereld kan er vaak nog wel mee uit de voeten dat je een gelovige bent en dat je betrouwbaar en eerlijk bent zal hij tot op zekere hoogte zelfs nog waarderen zolang het maar niet botst met zijn persoonlijke belangen. Denk alleen maar eens aan het ‘gesjoemel’ met allerlei declaraties in het bedrijfsleven en zeg maar eens tegen je collega’s: daar doe ik niet aan mee. Dan lig je er gelijk al een beetje uit! Dit zouden we nog ‘vervolging op kleine schaal’ kunnen noemen maar het is nog weinig vergeleken bij wat christenen in veel landen te verduren hebben. In 2 Tim. 3:12 staat: “Trouwens allen, die in Christus Jezus godvruchtig willen leven , zullen vervolgd worden”. Hier staat: allen, niemand uitgezonderd. Iedereen, die serieus voor Zijn Heer wil leven zal een bepaalde mate van vervolging ervaren.

De vervolging van christenen is er al geweest door de eeuwen heen maar zal in de eindtijd grote vormen aannemen. In Matth. 24:9 staat: “Dan zal men jullie onderdrukken en doden, en jullie zullen door alle volken worden gehaat omwille van mijn naam”. Het resultaat zal ernstig zijn: velen zullen ten val komen. God zal echter vervolging toelaten om Zijn gemeente te zuiveren.

Hoe moeten we reageren op vervolging? Opgemerkt zij nog dat we vervolging niet behoeven te zoeken. Het zal over ons komen en naar velen hebben dit in meer of mindere mate ervaren. Ik geloof zelfs dat we ons ongerust moeten maken als we het nooit in de één of andere vorm ervaren. Je kunt namelijk ook vervolging uit de weg gaan door voortdurend compromissen met de wereld te sluiten maar dan moet je afvragen of je Christus nog wel volgt. Het zout kan ook zijn kracht verliezen (Matth. 5:13).

Als we vervolgd worden om de naam van Jezus dan moeten we ons verblijden en verheugen.
Tot zover de overbekende parels, de zaligsprekingen, uit de Bergrede.


Het wezen en functie van de discipelen: zout en licht
Mattheüs 5:13-16
13 Jullie zijn het zout van de aarde. Maar als het zout zijn smaak verliest, hoe kan het dan weer zout gemaakt worden? Het dient nergens meer voor, het wordt weggegooid en vertrapt.
14 Jullie zijn het licht in de wereld. Een stad die boven op een berg ligt, kan niet verborgen blijven.
15 Men steekt ook geen lamp aan om hem vervolgens onder een korenmaat weg te zetten, nee, men zet hem op een standaard, zodat hij licht geeft voor ieder die in huis is.
16 Zo moet jullie licht schijnen voor de mensen, opdat ze jullie goede daden zien en eer bewijzen aan jullie Vader in de hemel.

De eerste negen verzen van hoofdstuk 5 hebben te maken met het karakter van de christen. Hierdoor zijn de christenen het zout op de aarde en het licht van de wereld. Wat wordt hiermee bedoeld? Laten we allereerst vaststellen dat als je in de huidige maatschappij verkondigt dat je het zout op de aarde en het licht van de wereld bent dan zal men dit, in het algemeen, als erg arrogant noemen. Toch is het niemand minder dan de Heer Jezus zelf die dit van zijn volgelingen zegt. Hij zegt er wel bij: het zout mag zijn kracht niet verliezen en de mensen moeten het licht kunnen zien.

Zout
Zout heeft als functies: bederf tegengaan en ook smaak geven. Zuiver zout kan zijn kracht niet verliezen maar het zout zoals dat in Palestina gewonnen werd (uit de Dode Zee) was gemengd met andere bestanddelen (onzuiverheden) die het zout onbruikbaar konden maken.

Het feit dat bederf weren nodig is in onze wereld betekent dat de wereld zonder de invloed van rechtschapen mensen (lees, o.a. de christenen) onderhevig is aan verderf. De apostel Paulus schetst in Romeinen 1 de verworden mensheid, een verwording ontstaan door het niet erkennen van God (1:28).

In (onder andere) de Efeze-brief vinden we richtlijnen voor het huwelijk en de omgang tussen ouders en kinderen. God heeft het gezin ongetwijfeld bedoeld als een plaats waar kinderen onder leiding van hun ouders gereed gemaakt worden voor hun maatschappelijk en geestelijk functioneren. In onze maatschappij zegt men wel: het gezin is de hoeksteen van de samenleving. Helaas kunnen velen deze uitspraak heden ten dage niet meer onderschrijven en het lijkt erop dat ook in onze maatschappij al duidelijk ‘wrange vruchten’ zichtbaar zijn van de afbraak van het gezin.

Alleen doordat het zout zout blijft, en de reinigende,
alles doortrekkende kracht van het zout behoudt,
zal de aarde in stand gehouden kunnen worden.
Omwille van zich zelf en van de aarde moet het zout zout blijven,
moet de gemeente van de discipelen blijven, wat zij krachtens Christus’ roeping is.
Daarin zal haar ware werkzaamheid op aarde liggen en
haar kracht, in stand te houden wat anders zou vergaan.
(Bonhoeffer)

Licht
Ons licht laten schijnen voor de mensen is volgens Jezus: het doen van goede werken op zo’n manier dat mensen het zien en God hierdoor gaan verheerlijken. De vraag is hier wat met ‘goede werken’ bedoeld wordt. Voor Luther bestonden goede werken uit geloofsverkondiging en het zuiver leren van de bijbelse waarheden en niet uit gewone ‘liefdesdaden’ die we voor andere mensen doen. Mogelijk kwam deze opvatting voort uit zijn afkeer van de R.K.-leer die behoudenis door goede werken behelsde. Nu hoort evangelisatie ongetwijfeld bij goede werken maar het begrip goede werken moet ruimer gezien worden. Het heeft zowel te maken met onze verhouding tot God als tot de naaste. Als christenen daden van barmhartigheid doen omdat ze geïnspireerd worden door de liefde van God dan zal de ongelovige wereld dit opmerken en erkennen dat er een God in de hemel is die dit bewerkt terwijl de gelovigen erdoor bemoedigd worden en ook God de eer geven.

Belangrijk is om op te merken dat we ons licht laten schijnen. Je kunt je licht ook onder een korenmaat zetten (Matth. 5:15) waardoor het licht door anderen niet gezien wordt. Mogelijk moet je hier denken aan gelovigen die hun christen-zijn alleen voor zichzelf beleven en er niets van proberen kenbaar te maken aan hun omgeving. Het is geen goede zaak als iemand met wie je al een hele tijd samenwerkt op een gegeven moment tegen je zegt: ‘Ik wist niet dat jij een christen was’.

Helaas kijkt men in de wereld vaak wat wantrouwend tegen christenen en het christelijk geloof aan. Heel dikwijls wordt er dan gewezen op allerlei misstanden, zowel in het heden als in het verleden, waaronder:
1. De kruistochten in de 13e eeuw.
2. De inquisitie in de Middeleeuwen
3. De vele godsdiensttwisten
4. De Jodenvervolging waar de kerk weinig tegen ondernam
5. De vele ‘soorten christelijk geloof’ en het gebrek aan eenheid.
6. De gevallen T.V.-dominees
7. Manipulerende en dominerende geestelijke leiders
8. Schijnvroomheid bij praktiserende christenen enz.

Dergelijke argumenten gecombineerd met de honger en de oorlogen in de wereld ‘waar God niets tegen doet’ maken dat veel mensen min of meer immuun geworden zijn voor het geloof aan het evangelie. Helaas zien en horen deze mensen te weinig van christenen die wel een ‘zout’ en een ‘licht’ zijn. Laten we daarom, als we de Heer en Zijn Koninkrijk zijn toegewijd, de opdracht ernstig nemen om te wandelen waardig de roeping waarmede we geroepen zijn (Ef. 4:1).


Evangelie en wet
Mattheüs 5:17-19
17 Denk niet dat ik gekomen ben om de Wet of de Profeten af te schaffen. Ik ben niet gekomen om ze af te schaffen, maar om ze hun volle betekenis te geven.
18 Ik verzeker u: zolang hemel en aarde bestaan, zal niet één lettertje of streepje uit de wet geschrapt worden totdat alles gebeurd is.
19 Wie dus een van deze geboden afschaft, al is het nog zo klein, en anderen leert hetzelfde te doen, zal de kleinste genoemd worden in het hemelse koninkrijk. Maar wie zich aan de geboden houdt en anderen leert hetzelfde te doen, die zal een grote naam hebben in het hemelse koninkrijk.

Inleiding.
De toehoorders van Jezus waren Joden. De wet van Mozes was hun maatstaf al betekende dat niet noodzakelijk dat ze er ook naar leefden. In Joh. 7:19 zegt Jezus zelfs: “Heeft Mozes u niet de wet gegeven? En niemand van u houdt zich eraan”. Het is ook begrijpelijk dat de toehoorders (de omstanders en de discipelen) wel eens de indruk hadden dat de wet niet meer belangrijk was. Wat Jezus bracht leek een nieuwe leer! In Marc. 1:27 lezen we dat ze tegen elkaar zeggen: ” Iemand met gezag”! Later zal Hij ook, in de ogen van veel Joden, openlijk de Sabbat schenden (Joh. 5:18). Ik geloof dat Jezus deze, al of niet uitgesproken vragen, beantwoordt in de verzen 17 en 18: Hij is niet gekomen om de wet en de profeten te ontbinden maar om te vervullen!

De wet en de profeten.
Eerst moeten we nagaan wat er bedoeld wordt met de wet en de profeten. Het Hebreeuwse woord dat meestal met ‘wet’ vertaald wordt kan volgens betekenen:
1. De Pentateuch, dat zijn de eerste vijf boeken van Mozes, dus: Genesis t/m Deuteronomium of:
2. Het gehele O.T. dus: de Pentateuch en de Profeten en de Geschriften of:
3. Het O.T. en de mondeling overgeleverde wet (o.a. de Talmoed) of:
4. Het O.T. en de mondeling overgeleverde wet tezamen met alle godsdienstige instructies van de rabbi’s.

Omdat er hier staat: wet en profeten betekent wet hier: de Pentateuch. Maar als Jezus de wet en de profeten tezamen noemt dan bedoelt Hij ons O.T.
Het begrip ‘wet’ kan dus wel eens verwarring geven. In Joh. 7:19: “Heeft Mozes u niet de wet gegeven?” betekent wet: de Pentateuch. Maar in Joh. 10:34: “Staat er in uw wet niet geschreven: “Ik heb gezegd: ‘U bent goden’ ” betekent wet: het gehele O.T. want de geciteerde tekst komt uit de Psalmen (Ps. 82:6).

We mogen nu aannemen dat Jezus met wet en profeten ons O.T. op het oog heeft evenals in vers 18 als Hij weer alleen ‘wet’ noemt.

Niet ontbinden maar vervullen.
Wat bedoelt Jezus als Hij zegt dat Hij gekomen is om de wet te vervullen? Hierover bestaan verschillende interpretaties. Het is ook goed mogelijk dat er meer betekenissen zijn die elkaar niet uitsluiten. Een uitleg kan zijn:
‒ Het O.T. bevat verschillende leringen, o.a. over God, de mens, verlossing enz. Toch is de openbaring hierover in het O.T. niet compleet. Jezus maakte het compleet (maakte het ‘vol’ of vervulde het) in de zin dat door Zijn werk en leer de openbaring compleet werd. Zo is de O.T. openbaring over God de Vader niet volledig. Door het werk van Jezus krijgen we een veel completer beeld van wie Hij werkelijk is (Joh. 1:18).
‒ Het O.T. bevat ook veel voorspellende profetie. Veel van deze profetie heeft te maken met de komst van Jezus in de wereld. Bijvoorbeeld Matth. 1:22: “Dit alles is gebeurd opdat in vervulling zou gaan wat bij monde van de profeet door de Heer is gezegd…”.
In deze zin was Jezus de vervulling van veel oudtestamentische profetieën. Ook het priesterschap en de offers wezen naar het ene offer dat eens op Golgotha gebracht zou worden.
‒ Het O.T. bevat ook ethische voorschriften, de zg. morele wet. Jezus vervulde deze wet in de zin dat Hij er volledig gehoorzaam aan was (Hij was geboren onder de wet, Gal. 4:4). Tegelijk vervulde Hij ook de wet in de zin dat Hij in Zijn onderwijs de volledige betekenis van de wet aan het licht bracht. Hij verwierp de oppervlakkige betekenis die de schriftgeleerden en de Farizeeën eraan gaven en gaf zelf de ware betekenis.

Niet één jota of tittel.
De jota is de kleinste letter van het Hebreeuwse alfabet en de tittel is een haakje aan sommige Hebreeuwse letters. Jezus benadrukt hier dat de autoriteit van het O.T. tot in de kleinste details van kracht blijft. Alles in het Schrift (het toenmalige O.T.) zal dan vervuld zijn. Er komt dus inderdaad een moment waarop alles vervuld zal zijn en tot zolang zal de wet onverkort van kracht blijven.


De betere gerechtigheid
Mattheüs 5:20
Want ik zeg jullie: als jullie gerechtigheid niet groter is dan die van de schriftgeleerden en de Farizeeën, zullen jullie zeker het koninkrijk van de hemel niet binnengaan.

Overvloedige gerechtigheid.
De Farizeeën en de schriftgeleerden hadden de wet uitgewerkt tot 248 geboden en 365 verboden (zie ook; http://nl.wikipedia.org/wiki/613_mitswot) en hun streven was om strikt hiernaar te leven . In ieder geval leek het voor de mensen zo maar de praktijk was weleens anders (Matth. 23:4). Maar als Jezus het heeft over overvloedige gerechtigheid, meer dan die der schriftgeleerden en Farizeeën, dan bedoelt Hij niet in de eerste plaats een nog strikter naleven van de wet waardoor er nog meer gerechtigheid zou zijn maar wel, een diepere gerechtigheid, een gerechtigheid van het hart. De meeste Farizeeën en schriftgeleerden aanpasten zich uiterlijk aan de wet maar hun hart was er niet mee in overeenstemming.

Zonder die diepere gerechtigheid, die van het hart, is er geen toegang tot Gods Koninkrijk. De Bijbel maakt uitdrukkelijk duidelijk dat de gerechtigheid van het hart niet te verkrijgen is door te proberen om de wet na te leven (Gal. 3:10). Deze gerechtigheid kan alleen door wedergeboorte verkregen worden en werd al in het O.T. voorzegd. God zei al tegen Ezechiël: “…Ik geef jullie een nieuw hart, een nieuwe geest zal over jullie komen. Het hart van steen zal ik uit je lichaam verwijderen en ik zal je er een warm kloppend hart voor teruggeven. Ik zorg dat er een nieuwe geest over jullie komt, aan mijn wetten en voorschriften zul je je houden….”. (Ez. 36: 26 en 27).

Oudtestamentische rechtvaardigheid.
Als door de wet niemand voor God gerechtvaardigd wordt (Gal. 3:11) hoe kon dan een oudtestamentische gelovige toch rechtvaardig zijn voor God? Hoe kon bijvoorbeeld een Simeon (Luk. 2:25) die geboren was ‘onder de wet’ toch rechtvaardig en vroom genoemd worden? Paulus legt dit uit in Romeinen 4 aan de hand van het voorbeeld van Abraham en David (twee oudtestamentische gelovigen). Door zijn geloof werd Abraham gerechtigheid toegerekend (Rom. 4:3, 9 en 22) en niet door de wet (de wet van Mozes kwam trouwens veel later). Doordat Abraham, David en vele anderen in het O.T. hun vertrouwen (geloof) op God hadden gesteld werden ze voor God rechtvaardig! Dus niet door de wet, en ook niet door hun geloof in Jezus (die nog niet gekomen was) maar doordat ze hun vertrouwen op God hadden gesteld!

Hier schortte het blijkbaar aan bij de schriftgeleerden en Farizeeën. Je vertrouwen (geloof) op God stellen is immers een zaak van het hart en met het hart gelooft men tot gerechtigheid (Rom. 10:10)!

Hoe belangrijk is het dat wij aan de wereld laten zien dat we een levende Heiland volgen in plaats van het naleven van een aantal regels!

Waarvoor diende dan de wet?
De vraag die nog naar voren kan komen is: Waarvoor diende dan, in de tijd van het O.T., de wet als er toch niemand de wet kon volbrengen? Met wet denken we hier dan weer in het bijzonder aan het hele systeem van geboden, verboden en voorschriften in de Pentateuch. Het is dezelfde vraag die Paulus stelt in Gal. 3:19. Het antwoord op deze vraag is meervoudig:
1. De wet diende om Israël af te zonderen van andere volkeren; dit met het oog op de speciale doeleinden.
2. Het volk Israël te leren God en de naaste lief te hebben. Heel het wetssysteem dat aan Mozes gegeven werd en ook de bediening van al de oudtestamentische profeten gaan terug op deze twee fundamentele wetten (Matth. 22:40).
3. Om de overtredingen te doen blijken (Gal. 3:19) dus om de zonde aan te wijzen.
4. De wet is een tuchtmeester geweest tot Christus opdat wij uit geloof volbracht kan worden (Gal. 3:24).

Valt het je op dat de tweede, derde en vierde reden met elkaar samenhangen. Voor de oudtestamentische gelovigen, geboren onder de wet, betekende dit dat ze hierdoor hun vertrouwen op God gingen stellen en, voorzover ze dat wisten en begrepen, gingen uitzien naar de komst van de Messias. Want Hij is het, die zijn volk zal redden van hun zonden (Matth. 1:21).


Gerechtigheid
Jezus’ beoordeling en veroordeling van de gerechtigheid van de schriftgeleerden, gevolgd door het aanwijzen van de richting, waarin de geboden van God vervuld dienen te worden.

Gerechtigheid toegepast op 6 verschillende levensgebieden.
In het voorgaande hebben we al gezien dat Jezus van zijn volgelingen ruime mate van gerechtigheid verwacht, nog meer dan de schriftgeleerden en Farizeeën. Het is zelfs zo dat de toegang tot het Koninkrijk van God hiervan afhankelijk is. Die gerechtigheid is een innerlijke gerechtigheid, een gerechtigheid van het hart. Voor God en Jezus is niet alleen de uiterlijke daad belangrijk maar ook wat er achter de daad schuil gaat: de intentie, het motief en de gedachte. Dit principe van de ruime mate van gerechtigheid wordt nu uitgewerkt voor 6 verschillende levensgebieden (van Matth. 5):
‒ Toorn en doodslag (vers 21-26).
‒ Echtbreuk (vers 27-30).
‒ Echtscheiding (vers 31,32).
‒ Zweren (vers 33-37).
‒ Vergelding (vers 38-42).
‒ Het liefhebben van vijanden (vers 43-48).

Pleeg geen moord.
Mattheus 5:21-26
21 Jullie hebben gehoord dat destijds tegen het volk is gezegd: “Pleeg geen moord. Wie moordt, zal zich moeten verantwoorden voor het gerecht.”
22 En ik zeg zelfs: ieder die in woede tegen zijn broeder of zuster tekeergaat, zal zich moeten verantwoorden voor het gerecht. Wie tegen hen “Nietsnut!” zegt, zal zich moeten verantwoorden voor het Sanhedrin. Wie “Dwaas!” zegt, zal voor het vuur van de Gehenna komen te staan.
23 Wanneer je dus je offergave naar het altaar brengt en je je daar herinnert dat je broeder of zuster je iets verwijt,
24 laat je gave dan bij het altaar achter; ga je eerst met die ander verzoenen en kom daarna je offer brengen.
25 Leg een geschil snel bij, terwijl je nog met je tegenstander onderweg bent, anders levert hij je uit aan de rechter, draagt de rechter je over aan de gerechtsdienaar en word je gevangengezet.
26 Ik verzeker je: dan kom je niet vrij voor je ook de laatste cent betaald hebt.

Jullie hebben gehoord …En ik zeg zelfs (vers21, 22).
Bij elk levensgebied komen we de tegenstelling tegen: Jullie hebben gehoord …En ik zeg zelfs; Hierover kan het volgende gezegd worden:
‒ Jezus sprak tot gewone mensen waarvan de meeste niet konden lezen of schrijven. Ze waren dus overgeleverd aan de traditie en de uitleg van de schriftgeleerden.
‒ Deze mondelinge overlevering was niet altijd betrouwbaar. Vers 21b komt niet in het O.T. voor en eveneens vers 43: “.. en je vijand haten”. Het ‘en ik zeg jullie’ heeft echter vooral betrekking op het volgende:
‒ Jezus gaat hier niet in tegen het O.T. maar wel tegen de manier waarop veel van zijn toehoorders de oudtestamentische geboden uitlegden. Hun uitleg was te beperkt en teveel gericht op de uiterlijke daad. Jezus geeft nu de ware en diepere betekenis.

Pleeg geen moord
Het gebod “Pleeg geen moord” was duidelijk door God gegeven in de tien geboden in Ex. 20:13 en ook in Deut. 5:17. Jezus laat echter zien wat er vooraf gaat aan doodslag namelijk toorn en haat in het hart van de mens.

Opvallend is dat Jezus in vers 22 spreekt over het in toorn leven tegen zijn broeder terwijl het in vers 23 gaat over een broeder die iets tegen ons heeft. Dit lijkt duidelijk, van welke kant de toorn ook komt, het moet in orde gemaakt worden. Vers 23 heeft duidelijk te maken met een ‘godsdienstige sfeer’, het altaar was de plaats waar de zonden werden vergeven en de relatie tussen God en mens hersteld. Vers 25 heeft meer met een gewone rechtszaak te maken. Ook hier is echter sprake van een tegenpartij, dus iemand die iets tegen ons heeft. Welke uitleg we ook aan het vervolg geven, de boodschap is duidelijk: Maak het zo snel mogelijk in orde met je tegenpartij voordat de gevolgen onvermijdelijk worden. Iedereen kent wel voorbeelden uit zijn eigen omgeving wat er gebeurt als ruzies niet bijgelegd worden. Oud zeer is niet eenvoudig meer op te ruimen.

Hoe zit het met de doodstraf !!!?
In Gen 9:5-6 kunnen we lezen:”Wie een ander om het leven brengt, stel ik aansprakelijk. Hij wordt gestraft met de dood. Ook als een dier een mens doodt, moet het gedood worden. Wie een mens doodt, zal zelf door een mens worden gedood. Want de mens is gemaakt als het evenbeeld van God.” De mens is te kostbaar dat hij omgebracht mag worden. Dit geldt niet voor dieren of planten. Daarom is ook het doden van een mens een zeer zware zonde waarop in de tijd van het O.T. de doodstraf stond. In een dergelijke situatie zag men het doden van een mens dus niet als moord worden gezien maar uitvoering van een door God gegeven gebod. In het O.T. werd de doodstraf niet alleen in het geval van moord toegepast maar ook in het geval van bijv. occulte zonden, het vloeken, het sabbatschenden, de verkrachting van een vrouw die al ondertrouwd is enz. Ook moesten in geval van oorlog bij belegerde steden die zich niet overgaven alle mannelijke inwoners gedood worden (Deut. 20:13).

In Rom. 13:4 lezen we dat de overheid het zwaard niet tevergeefs draagt (al hoeft dit niet noodzakelijkerwijs te verwijzen naar het voltrekken van een doodvonnis). Niet al het ‘doden’ gaat dus in tegen het ‘gebod van God’.

Wie het oude testament achtereenvolgens uitleest en een opmerkzame geest heeft valt onder anderen op dat je beeld van God ziet veranderen. De strenge bestraffende God wordt een God van genade. Van de God die straffen geeft zoals de plagen in Egypte en die de Amalekieten voorgoed van de aarde vaagde, Exodus 17:14 ; “De Heer zei tegen Mozes: `Houd de herinnering aan deze overwinning vast, stel het op schrift. En laat Jozua nooit vergeten dat ik de Amalekieten voorgoed van de aarde zal wegvagen. Niemand zal zich hen ooit nog herinneren.” Wordt hij een God die in de aanwezigheid van zijn zoon Jezus heel andere kwaliteiten aan de dag legt. Zoals naaste liefde. Is dit veranderende beeld de werkelijkheid

Leesbril
Dineke van Kooten

door: Dineke van Kooten

Gepubliceerd in: 7 januari, 2021

84 min lezen

Dit artikel heeft de volgende tag(s):

BijbelSpiritualiteit

Inzichten

Gerelateerde artikelen

Man-vrouw
De kracht van verbondenheid
Ik was onlangs op een congres en ik keek: de spreker was daar samen met zijn vrouw. Wat mij raakte, was de eenheid die ik tussen hen voelde. Hij stond daar niet alleen. Naast zijn uitgesproken onderbouwde visie werd ik ook geraakt door de kracht van hun verbondenheid. Het opvallendste aan die waarneming is één zin: hij stond daar niet alleen. Ik die hem niet kende, zag hem spreken en merkte iets op tussen twee mensen. Wat ik zag, zat dus niet in
Man-vrouw
Waar je werkelijk gezien wordt
De rangorde Begin oktober verscheen Vriendschap van socioloog Beate Völker, met als ondertitel: alles over de belangrijkste relatie in ons leven. In het Nederlands Dagblad zegt ze het nog scherper. (https://www.nd.nl/nieuws/nederland/1335497/vriendschap-is-voor-de-samenleving-belangrijker-dan-het-huwel) Voor de samenleving is vriendschap belangrijker dan het huwelijk, omdat een huwelijk ‘veel minder zicht biedt op andere perspectieven’. In een vr
Dineke
Sara lachte
Twintig jaar na de kapel in Gent Langs het water Een paar weken geleden ging ik drie dagen alleen weg met de camper. Ik zocht plekken aan de waterkant, maar reed ze voorbij, de een na de ander. Bij elke plek kwam dezelfde vraag: hier, of verderop? Verderop was het misschien mooier, of stiller, of minder in het zicht. Ik reed door tot ik mezelf dwong de motor uit te zetten. Toen zat ik daar, en wist niet wat ik moest doen. Moest. Het woord staat e

Verder

Waar wil je beginnen?

Lees verder in een van de boeken, kom naar een programma of verdiepingsdag, of krijg nieuwe artikelen en podcasts in je mailbox.

Bekijk de programma's Koop een boek